ถ้าสังคมคือร่างกาย สื่อมวลชนคืออวัยวะอะไร? คำถามนี้ดูเป็นคำถามเชิงเปรียบเทียบ แต่ก็คือหัวใจของสำนักคิดที่มีอิทธิพลมากที่สุดในสังคมศาสตร์มาหลายร้อยปี
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนหน่วยที่ 4 ชื่อ “ทฤษฎีการสื่อสารตามทัศนะของสำนักหน้าที่นิยม” ให้แก่ประมวลสาระชุดวิชาปรัชญานิเทศศาสตร์และทฤษฎีการสื่อสาร ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ตีพิมพ์ปี พ.ศ. 2548 งานชิ้นนี้พาผู้อ่านเดินทางย้อนไปถึงต้นกำเนิดของสำนักหน้าที่นิยม ตั้งแต่ออกุสต์ กองต์ที่เปรียบสังคมกับร่างกายของสิ่งมีชีวิต สเปนเซอร์ที่นำแนวคิดวิวัฒนาการมาอธิบายสังคม ไปจนถึงพาร์สันที่แปลงแนวคิดนามธรรมให้เป็นรูปธรรมสำหรับการวิจัย
สิ่งที่ทำให้งานชิ้นนี้มีคุณค่าเฉพาะตัวคือการที่อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ไม่หยุดอยู่แค่ประวัติความเป็นมาของทฤษฎี แต่นำพาผู้อ่านมาถึงประยุกต์ใช้ในการวิเคราะห์การสื่อสารหลายระดับ ทั้งระหว่างบุคคล กลุ่ม และสื่อมวลชน รวมถึงแนวคิดเรื่อง “หน้าที่เปิดเผย” กับ “หน้าที่แฝงเร้น” ของสถาบันสื่อ ซึ่งเป็นเครื่องมือวิเคราะห์ที่ยังใช้ได้ดีในยุคปัจจุบัน
บริบทการเขียนสำคัญตรงที่เป็นส่วนหนึ่งของตำราระดับปริญญาโทที่ต้องการวางรากฐานการคิดเชิงทฤษฎีให้นักศึกษา จึงไม่ใช่เพียงการสรุปทฤษฎี แต่เป็นการสร้างกรอบวิธีคิดที่จะติดตามผู้อ่านไปตลอด
สำหรับผู้ที่อยากเข้าใจว่าทำไมสื่อมวลชนจึง “ต้องทำหน้าที่” บางอย่างต่อสังคม และเมื่อสื่อไม่ทำหน้าที่นั้นจะเกิดอะไรขึ้น — งานชิ้นนี้มีทั้งคำถามและกรอบเพื่อตอบคำถามนั้นไว้รอแล้ว
