ถ้าสื่อมวลชนเป็นฝาแฝดกับทุนนิยม แล้วเราจะหวังให้มันบอกความจริงเรื่องสิ่งแวดล้อมได้จริงหรือ?
งานเขียนชิ้นนี้โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เป็นส่วนหนึ่งของหนังสือ “สื่อสาร-สิ่งแวดล้อม” ภายใต้โครงการเมธีวิจัยอาวุโส “กระบวนทัศน์ใหม่ของสื่อสารไทยศึกษา” สนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ปี พ.ศ. 2552-2555 เป็นการบันทึกการเดินทาง 3 รอบกว่า 2 ทศวรรษ ตั้งแต่งานเขียนชิ้นแรกในปี พ.ศ. 2540 เรื่อง “จุดประกายความคิดเรื่องสื่อมวลชนกับสิ่งแวดล้อม”
หนังสือเล่มนี้โครงสร้างครอบคลุม 4 ส่วนหลัก ได้แก่ คุณลักษณะและคำนิยามของสิ่งแวดล้อมจากมุมมองต่างๆ พัฒนาการการสื่อสารสิ่งแวดล้อมทั้งในระดับโลกและไทย สำนักคิดสำคัญอย่างหน้าที่นิยมและเศรษฐศาสตร์การเมือง ไปจนถึงการจำแนกงานวิจัยตามองค์ประกอบการสื่อสาร อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ นำเสนอมุมมองที่ซับซ้อนกว่าสมการเรียบง่ายว่า “สื่อช่วยสิ่งแวดล้อม” โดยยกข้อกังขาของ D. Edwards ที่ว่าสื่อมวลชนอาจเป็น “องครักษ์พิทักษ์ระบบอุตสาหกรรม” ซึ่งเป็นตัวต้นเหตุของปัญหาสิ่งแวดล้อมเองด้วยซ้ำ
งานชิ้นนี้ยังตั้งคำถามที่ลึกกว่าการรีไซเคิลหรือการออกกฎหมาย ด้วยการถามว่า “จะปลูกป่าในใจคนขึ้นมาได้อย่างไร” และชี้ว่าหากไม่แก้ปัญหาระดับ “สิ่งแวดล้อมภายในจิตใจมนุษย์” การแก้ปัญหาภายนอกก็ยากจะยั่งยืน นอกจากนี้ยังสำรวจประเด็นการชนกันระหว่างวัฒนธรรมวิทยาศาสตร์ที่ต้องการความแม่นยำและเวลายาวนาน กับวัฒนธรรมสื่อมวลชนที่ต้องทำงานเร็วและ “ฟันธง”
ก่อนที่คุณจะแชร์ข่าวโลกร้อนหรือสิ่งแวดล้อมครั้งต่อไป ลองหยุดถามก่อนว่า: ใครเป็นคนสร้างภาพนั้น เพื่อประโยชน์ของใคร และความจริงที่ไม่ถูกรายงานอยู่ตรงไหน
