ร้อยปีของทฤษฎี มีกี่สำนักที่ยังยืนหยัด มีกี่แนวคิดที่ถูกกาลเวลาพิสูจน์ว่าใช้ได้จริง?
บทความชิ้นนี้โดยอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในชุดความรู้นิเทศศาสตร์ โครงการตำรา คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พ.ศ. 2550 เป็นการสำรวจพัฒนาการของทฤษฎีและมโนทัศน์การสื่อสารมวลชน ตั้งแต่จุดกำเนิดราวทศวรรษ 1930 จนถึงยุคอินเทอร์เน็ต
งานชิ้นนี้ชี้ให้เห็นว่าทฤษฎีสื่อสารมวลชนเป็น “ศาสตร์รุ่นน้อง” ที่ยืนบนไหล่ของทั้งวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ สังคมศาสตร์ และมนุษยศาสตร์ การเปลี่ยนแปลงเส้นทางทฤษฎีเกิดจาก 3 ปัจจัยสำคัญ ได้แก่ บริบทของสังคมในแต่ละยุคสมัย ลักษณะและธรรมชาติของตัวสื่อเอง และปฏิบัติการเชิงปัญญาของนักวิชาการ อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ใช้กรอบของ Rosengren ในการจัดหมวดหมู่ทฤษฎีตามแกน “วิทยาศาสตร์-อัตวิสัย” และ “เปลี่ยนแปลง-รักษาระเบียบ” ซึ่งทำให้เห็น Functionalism, Interpretative Theory, Radical Structuralism และ Radical Humanism วางตัวสัมพันธ์กันอย่างเป็นระบบ
บทความยังเปิดฉากด้วยภาพประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจ คือช่วงรอยต่อจากสังคมศักดินาสู่ยุคแห่งสมัยใหม่ที่หนังสือพิมพ์ถือกำเนิดขึ้น และไม่มีการปฏิวัติใดที่ปราศจากการเข้าร่วมของสื่อสิ่งพิมพ์ จากนั้นตามรอยผ่านภาพยนตร์ วิทยุ โทรทัศน์ จนถึงอินเทอร์เน็ต โดยชี้ว่าทุกครั้งที่สื่อเปลี่ยน ทฤษฎีก็ต้องแตกตัวตาม
ถ้าคุณกำลังเริ่มต้นเรียนนิเทศศาสตร์ หรือต้องการกลับไปทบทวนรากเหง้าของสาขาที่ตัวเองทำงานอยู่ บทความชิ้นนี้คือแผนที่ที่ถ่ายทอดทั้งความงามและความซับซ้อนของทฤษฎีสื่อสารมวลชนได้อย่างกระชับและทรงพลัง
