ลองนึกถึงเหตุผลที่เคยได้ยินว่า “ผู้หญิงดี ๆ ไม่ออกไปเที่ยวกลางดึก” หรือ “งานบ้านไม่ใช่งาน” — ถ้าเคยรู้สึกว่าประโยคเหล่านั้นมีอะไรบางอย่างที่ผิดปกติ แต่หาคำอธิบายไม่ได้ บทความนี้จะช่วยตอบคำถามนั้น
งานของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ตีพิมพ์ในหนังสือ “สตรีศึกษา 2” บรรณาธิการโดย กนกศักดิ์ แก้วเทพ คณะกรรมการส่งเสริมและประสานงานสตรีแห่งชาติ (กสส.) พ.ศ. 2543 งานชิ้นนี้เป็นการวิเคราะห์สิ่งที่อาจดูเหมือนธรรมดาที่สุดในชีวิต นั่นคือ “พื้นที่” — ว่าใครอยู่ที่ไหน ทำอะไรได้บ้าง และทำไมถึงเป็นอย่างนั้น
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ชำแหละให้เห็นว่า การแบ่งโลกออกเป็น “ที่บ้าน” สำหรับผู้หญิง และ “ที่สาธารณะ” สำหรับผู้ชายนั้นมิใช่เรื่องธรรมชาติ แต่เป็นวัฒนธรรมที่ถูกก่อสร้างขึ้นมาอย่างพิถีพิถัน โดยมีกลไกหลายชั้น ตั้งแต่การสร้างลัทธิงานบ้านให้มีมาตรฐานสูงขึ้นเรื่อย ๆ การปลูกฝัง “ความรู้สึกผิด” ให้ผู้หญิงที่ออกนอกบ้าน ไปจนถึงการสร้างบรรยากาศไม่ปลอดภัยในที่สาธารณะ งานชิ้นนี้ยังเชื่อมโยงให้เห็นว่าโลกสาธารณะนั้นไม่ได้ “แยก” จากโลกในบ้านจริง ๆ แต่กลับเป็นฝ่ายกำหนดและครอบงำโลกในบ้านอยู่ตลอดเวลา ดังนั้นการที่ผู้หญิงถูกกักให้อยู่ที่บ้านจึงเท่ากับการถูกกีดออกจากอำนาจในการตัดสินใจทุกระดับ
งานชิ้นนี้ยังสำรวจประวัติศาสตร์ของการที่ผู้หญิง “ก้าวออกจากบ้าน” มาตั้งแต่สมัยโบราณ ผ่านนิทานพื้นบ้านอย่างมู่หลานและเรื่องใกล้ตัว เพื่อชี้ให้เห็นว่าการต่อสู้นี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ และเสนอแนวทางการเปลี่ยนแปลงไว้สามทิศทางคือ การเปลี่ยนจากมุมมองผู้หญิง การเปลี่ยนจากมุมมองงานบ้าน และการเปลี่ยนจากทั้งสองมุมพร้อมกัน
สำหรับผู้ที่ทำงานเกี่ยวกับนโยบาย ชุมชน หรืองานพัฒนา งานชิ้นนี้เตือนว่า ตราบใดที่การตัดสินใจระดับสาธารณะยังทำโดย “ลืมตาข้างเดียว” โดยไม่มีผู้หญิงในห้องนั้น สังคมก็ยังคงสูญเสียมิติสำคัญของการมองโลกไปครึ่งหนึ่ง
