ค่ายกิจกรรมที่เด็กๆ เดินทางไปค้างคืนในป่า ฝึกทักษะ เล่นเกม ร้องเพลง — สิ่งเหล่านั้นคือ “สื่อ” ได้หรือไม่? อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ พิสูจน์ว่า ใช่ และยิ่งกว่านั้น
บทความวิชาการชิ้นนี้พัฒนามาจากเอกสารประกอบการฝึกอบรมในโครงการเมธีวิจัยอาวุโส “การสังเคราะห์องค์ความรู้เรื่องการใช้และการเสริมความเข้มแข็งแก่การสื่อสารเพื่อการพัฒนาชุมชน” (สกว.) ปี 2551 ก่อนตีพิมพ์รวมในหนังสือ สื่อเล็กๆ ที่น่าใช้ในงานพัฒนา ปี 2552 อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ใช้เลนส์ของนิเทศศาสตร์ฉายส่องไปยัง “ค่าย” ในฐานะ “สื่อกิจกรรม” ประเภทพิเศษที่มีองค์ประกอบ S-M-C-R ครบถ้วน ทำงานในระดับการสื่อสารหลายชั้นพร้อมกัน ตั้งแต่การสื่อสารภายในตัวบุคคลไปถึงการสื่อสารสาธารณะ
งานชิ้นนี้วางฐานทางทฤษฎีให้ชัดว่า “ค่าย” นั้นแตกต่างจากสื่อทั่วไปตรงที่มันเป็น “สื่อเปิดปลาย” (Open Text) หมายความว่า มีแต่รูปแบบ สามารถนำสารใดๆ ใส่เข้าไปได้ คุณสมบัตินี้เองทำให้ค่ายเหมาะสมอย่างยิ่งสำหรับงาน “การออกแบบสาร” (Message Design) ซึ่งเป็นชุดความรู้ที่งานวิจัยด้านการสื่อสารเพื่อการพัฒนาของไทยยังขาดหายไป และนั่นคือจุดที่งานวิจัยชิ้นนี้มาเติมเต็ม
*”สรรพสิ่งทั้งหลายในโลกนั้น เมื่อโคจรเข้ามาอยู่ในสายตาของนักนิเทศศาสตร์ ย่อมสามารถจะถูก ‘แปลงร่าง’ ให้กลายเป็นเรื่อง ‘สื่อ’ ‘สาร’ และ ‘การสื่อสาร’ ได้”* — กาญจนา แก้วเทพ, 2552
ถ้าคุณเคยทำงานกับเด็กและเยาวชน หรือกำลังออกแบบกิจกรรมพัฒนาใดๆ บทความนี้จะพลิกมุมมองของคุณต่อ “ค่าย” ให้ไม่เหมือนเดิม เพราะเมื่อเราเข้าใจค่ายในฐานะสื่อ เราก็สามารถออกแบบมันได้อย่างมีประสิทธิผลมากยิ่งขึ้น ทั้งในแง่เนื้อหาสาร กระบวนการมีส่วนร่วม และการวัดผลที่ตามมา
