ถ้าถามว่างานวิจัยคืออะไร คำตอบที่ได้จะขึ้นอยู่กับว่าถามใคร ถามพระ ถามอาจารย์มหาวิทยาลัย ถามหมอ หรือถามนักเดินป่า แต่ละคนจะพาคุณไปยืนบนจุดที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง
เอกสารชิ้นนี้คือบันทึกการบรรยายของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ในเวทีอบรมงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ภาคกลาง ครั้งที่ 2 ปี 2560 เป็นเวทีที่ออกแบบมาสำหรับนักวิจัยชุมชนและพี่เลี้ยงรุ่นใหม่ที่เพิ่งเข้ามาทำงาน CBR ได้ประมาณ 4-6 เดือน เนื้อหามีลักษณะผสมระหว่างการบรรยายในชั้นเรียนและการพูดคุยที่เปิดโอกาสให้ผู้ฟังมีส่วนร่วม
การบรรยายพาผู้ฟังไปรู้จักคำนิยาม “การวิจัย” จาก 4 ทัศนะที่หลากหลาย ได้แก่ ทัศนะแบบพุทธ ทัศนะแวดวงวิชาการ ทัศนะวิทยาศาสตร์การแพทย์ และทัศนะแบบ trekking หรือการแสวงหาความรู้จากประสบการณ์ตรง
*”ปัจจุบันนี้คนไทยมักเป็นโรคต่อมเอ๊ะพิการ มีแต่กินยาเรื่องต่อมอ๋อ”* สำนวนนี้ของอาจารย์กาญจนา แก้วเทพ สะท้อนปัญหาสำคัญของการทำวิจัย นั่นคือการขาดนิสัยตั้งคำถาม ก่อนที่จะหาคำตอบ จะต้องรู้จัก “เอ๊ะ” ก่อน
สิ่งที่ทำให้เอกสารชิ้นนี้น่าอ่านเป็นพิเศษคือน้ำเสียงที่ไม่เคร่งขรึม อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ อธิบายเรื่องจริยธรรมในการวิจัยผ่านคำเตือนที่ว่า “เราให้ความรู้คน ก็เหมือนยื่นดาบ ไม่รู้ว่ายื่นให้โจรหรือยื่นให้พระ” และอธิบายวิธีการทางวิทยาศาสตร์ผ่านเส้นทาง 11 เส้นทางในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ
สำหรับผู้ที่เริ่มต้นทำงานวิจัยชุมชนและยังไม่แน่ใจว่าตัวเองเข้าใจคำว่า “งานวิจัย” อย่างถ่องแท้หรือเปล่า เอกสารนี้เป็นเหมือนการพาไปล้างความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนออก ก่อนจะสร้างความเข้าใจใหม่ที่มั่นคงกว่า
