ลองนึกดูว่าในกระบวนการสื่อสารทั้งหมด — ผู้ส่ง สาร ช่องทาง ผู้รับ — ส่วนไหนสำคัญที่สุด? คำตอบที่เราอาจเคยข้ามผ่านไปเร็วเกินไปคือ “มนุษย์” เอง
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนหน่วยที่ 4 นี้ให้แก่เอกสารตำราชุดวิชาทฤษฎีและพฤติกรรมการสื่อสาร ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ในปี พ.ศ. 2547 เนื้อหาเปิดด้วยข้อสังเกตที่ดูเรียบง่ายแต่แหลมคม คือในแบบจำลอง S-M-C-R องค์ประกอบที่เป็น “มนุษย์” ได้แก่ผู้ส่งและผู้รับสาร ทว่ากลับได้รับความสนใจจากนักวิชาการน้อยกว่าสื่อและเนื้อหาสาร อย่างแทบจะเทียบกันไม่ได้
*”หากไม่มีสุนทรภู่ (ผู้ส่งสาร) ก็คงจะไม่มีพระอภัยมณี (เนื้อหาสาร) ไม่มีเอดิสัน (ผู้ส่ง) ก็คงไม่มีกล้องฉายหนัง (ตัวสื่อ)”* (พ.ศ. 2547)
งานชิ้นนี้จึงเป็นเหมือนการชวนหันมามองส่วนที่ถูกละเลย อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ ไม่ได้เพียงนิยามว่า “ผู้ส่งสาร” คือใคร แต่ชวนตั้งคำถามต่อไปว่า ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ — ทั้งแบบไว้ใจกัน ขัดแย้งกัน คุ้นเคยกัน หรือห่างเหินกัน — เข้ามากำหนดพฤติกรรมการสื่อสารอย่างไร
บทนี้วิเคราะห์ปัจจัยมนุษย์ตั้งแต่ระดับการสื่อสารภายในตัวบุคคล ไปจนถึงการสื่อสารมวลชน พร้อมแสดงให้เห็นว่าในแต่ละระดับ ความสนใจของนักวิชาการต่อ “ผู้ส่งสาร” และ “ผู้รับสาร” มีน้ำหนักไม่เท่ากัน และช่องว่างนั้นยังรอให้ผู้ศึกษาเข้ามาสำรวจ
หากคุณเรียนหรือทำงานด้านนิเทศศาสตร์แล้วรู้สึกว่าศาสตร์นี้มักพูดถึงเครื่องมือมากกว่าคน เอกสารการสอนชิ้นนี้คือจุดเริ่มต้นที่จะคืนความสำคัญให้กับ “ปัจจัยมนุษย์” ในฐานะหัวใจของการสื่อสาร
