เจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรออกไปหาเกษตรกรทุกวัน แต่ทำไมชาวบ้านยังไม่เปลี่ยนพฤติกรรม? ทำไมสื่อมวลชนให้ความรู้ได้ แต่เปลี่ยนการกระทำไม่ได้? คำถามเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องของเทคนิคการสื่อสาร แต่เป็นเรื่องของกระบวนทัศน์
อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ รองศาสตราจารย์ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขียนหน่วยที่ 1 “แนวคิด ทฤษฎีและหลักการสื่อสารเพื่อการพัฒนา” สำหรับเอกสารการสอนชุดวิชาการสื่อสารเพื่อการส่งเสริมและพัฒนาการเกษตร ของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ปรับแก้ฉบับสมบูรณ์เมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน 2557
เนื้อหาแบ่งเป็นสามตอน ตอนแรกวางรากฐานด้วยการทำความเข้าใจแนวคิด “การพัฒนา” และ “การสื่อสาร” ที่ต่างมีนิยามหลากหลายตามกระบวนทัศน์ที่ใช้ ตอนที่สองนำเสนอพัฒนาการของกระบวนทัศน์การสื่อสารเพื่อการพัฒนาสามยุค คือ กระบวนทัศน์ความทันสมัย (ทศวรรษ 1960) ทฤษฎีพึ่งพา (1970) และกระบวนทัศน์ทางเลือก (1980) และตอนที่สามจัดหมวดทฤษฎีการสื่อสารที่รองรับงานพัฒนาออกเป็นสามกลุ่มตามการกำหนดตัวแปรต้น
สิ่งที่ทำให้หน่วยนี้มีคุณค่าพิเศษสำหรับผู้ปฏิบัติงานคือการเชื่อมโยงระหว่างมุมมองระดับโลกกับความเป็นจริงของการเกษตรไทย ตั้งแต่เกษตรยั่งยืน เกษตรอินทรีย์ ไปจนถึงเกษตรรายย่อยเชิงพาณิชย์ แต่ละระบบต่างมี “ผู้เล่น” และ “กระบวนการสื่อสาร” ที่ต้องการความเข้าใจกระบวนทัศน์ที่แตกต่างกัน
ถ้าคุณวางแผนโครงการส่งเสริมการเกษตรหรืองานพัฒนาชุมชน การอ่านหน่วยนี้ก่อนจะช่วยให้คุณถามคำถามที่ถูกต้องมากกว่าการเลือกเครื่องมือสื่อสารที่ถูกต้อง — เพราะคำถามที่ถูกต้องมักนำไปสู่คำตอบที่ต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง
