ทบทวนหวนคิดและเพ่งพินิจไปข้างหน้า: การสื่อสารเพื่อการพัฒนาในสังคมไทย

วิชาที่เป็น “ลูกผสม” ระหว่างพ่อ “การพัฒนา” และแม่ “การสื่อสาร” — เมื่อทั้งพ่อและแม่เปลี่ยนแปลงไป ลูกย่อมต้องเปลี่ยนตาม แต่เปลี่ยนไปอย่างไร?

อาจารย์กาญจนา แก้วเทพ เขียนบทความชิ้นนี้เป็นเอกสารประกอบการบรรยายเรื่อง “นิเทศศาสตร์เพื่อการพัฒนา” ณ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปี 2547 และตีพิมพ์ในวารสารวิจัยสังคม สถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ ปีที่ 26:2 (2546) งานชิ้นนี้แบ่งเนื้อหาออกเป็น 2 ส่วนหลัก ส่วนแรกวางกรอบแนวคิดเรื่อง “การสื่อสารเพื่อการพัฒนา” เพื่อเป็น software ทำความเข้าใจ ส่วนที่สองคือการทบทวนและมองไปข้างหน้าในบริบทสังคมไทย

บทความวิเคราะห์พัฒนาการของการสื่อสารเพื่อการพัฒนาออกเป็น 3 ยุคใหญ่อย่างคมชัด ยุคแรก (ทศวรรษ 1950) คือยุค Modernistic ที่ใช้สื่อมวลชนเป็นเครื่องมือสร้างความทันสมัยแบบจากบนลงล่าง ยุคที่สอง (ทศวรรษ 1970) คือยุค Dependency Theory ที่ตั้งคำถามกับกระบวนทัศน์เดิม และยุคที่สาม คือยุค Alternative ที่เน้นการมีส่วนร่วมของชุมชน การสื่อสารแนวนอน และการกระจายอำนาจ

สิ่งที่งานชิ้นนี้ทำได้ดีเป็นพิเศษคือการเปรียบเทียบ Transmission Model กับ Ritualistic Model อย่างชัดแจ้ง และแสดงให้เห็นว่ากระบวนทัศน์ทางการสื่อสารกับกระบวนทัศน์การพัฒนานั้นผูกโยงกันอย่างแยกไม่ออก เมื่อแนวคิดการพัฒนาเปลี่ยน วิธีการสื่อสารก็ต้องเปลี่ยนตาม

สำหรับนักศึกษา นักวิจัย และผู้ที่ต้องการเข้าใจภูมิทัศน์ทางความคิดของการสื่อสารเพื่อการพัฒนาในสังคมไทย งานชิ้นนี้เป็นบทสรุปที่กระชับและลึก ที่ช่วยให้เห็นทั้งว่า “เราอยู่ที่ไหน” และ “เราควรจะไปทางไหน”